ลำปาง Only

ทำไมลำปางเคยเป็นเมืองไม้สัก บริษัทค้าไม้ ช้างลากซุง และร่องรอยที่เหลือ

ถ้าวันนี้คนไทยนึกถึงสินค้าส่งออกแล้วเห็นภาพข้าว ยางพารา หรือชิ้นส่วนรถยนต์ ในยุคหนึ่งก่อนหน้านั้น ไม้สักจากป่าทางเหนือก็เคยอยู่ในตำแหน่งคล้ายกัน เป็นสินค้าที่คนต่างชาติต้องการ เป็นที่มาของเงินทุนจำนวนมาก และทำให้เมืองเล็กๆ ริมแม่น้ำในภาคเหนือคึกคักขึ้นอย่างรวดเร็ว ลำปางคือหนึ่งในเมืองเหล่านั้น

คำถามที่น่าสนใจกว่าว่า “ลำปางเคยเป็นเมืองไม้สักไหม” คือ ทำไมต้องเป็นลำปาง และทุกวันนี้ยังเหลืออะไรให้เห็น

ป่าสักกับแม่น้ำ: โจทย์ที่ภูมิประเทศตั้งไว้ให้

ไม้สักขึ้นดีในป่าผลัดใบบนภูเขาของภาคเหนือ ป่าสักในอดีตกระจายอยู่ในหลายจังหวัด รวมถึงภูเขาที่ล้อมรอบแอ่งลำปาง แต่การมีป่าอย่างเดียวยังไม่พอ ปัญหาใหญ่ของการค้าไม้ในยุคที่ยังไม่มีถนนดีหรือรถบรรทุก คือจะขนท่อนซุงขนาดใหญ่ออกจากป่าลึกไปถึงตลาดได้อย่างไร

คำตอบในเวลานั้นคือแรงช้างกับแรงน้ำ ช้างลากซุงจากในป่าลงมาถึงลำห้วย เมื่อถึงฤดูน้ำหลาก ซุงจะถูกปล่อยให้ลอยตามลำน้ำ จากลำห้วยลงแม่น้ำวัง แม่น้ำวังไหลลงไปบรรจบแม่น้ำปิง และต่อไปถึงแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นเส้นทางไปสู่ภาคกลางและท่าเรือ

ลำปางตั้งอยู่ริมแม่น้ำวังพอดี เมืองจึงกลายเป็นจุดที่คนทำไม้มาพบกัน ทั้งเป็นที่พักของคนงาน ที่ตั้งสำนักงาน ที่จับจ่ายซื้อของ และที่ตรวจนับซุงก่อนส่งลงน้ำต่อไป ภูมิประเทศจึงเป็นคนตั้งโจทย์ ส่วนเมืองก็เติบโตขึ้นเพื่อตอบโจทย์นั้น

การค้าไม้ยุคบริษัทต่างชาติ: ทำไมเมืองถึงเปลี่ยนเร็ว

ในช่วงที่ไม้สักเป็นที่ต้องการในตลาดโลก บริษัทค้าไม้จากต่างประเทศ โดยเฉพาะบริษัทของชาวตะวันตกที่มีฐานการค้าอยู่ในพม่า เข้ามาขอสัมปทานทำไม้ในป่าภาคเหนือของสยาม การเข้ามาของทุนขนาดใหญ่ทำให้เกิดการจ้างงานจำนวนมาก และไม่ได้มีแต่คนท้องถิ่น

คนงานจำนวนไม่น้อยเป็นชาวพม่าและไทใหญ่ที่มีประสบการณ์การทำไม้มาก่อน บางคนเป็นหัวหน้างาน บางคนเป็นพ่อค้าที่ทำธุรกิจเกี่ยวเนื่อง เมื่อมีฐานะ หลายคนก็ทำบุญสร้างหรือบูรณะวัดตามศรัทธาและศิลปะที่ตนคุ้นเคย นี่คือเหตุผลที่ลำปางมีวัดศิลปะพม่าและไทใหญ่อยู่หลายแห่งในตัวเมือง

งานในป่ายังต้องพึ่งช้างเป็นหลัก ช้างงานต้องมีคนดูแลใกล้ชิดทุกวัน อาชีพควาญช้างจึงผูกพันกับการทำไม้มาตั้งแต่ยุคนั้น เรื่องราวของคนที่ใช้ชีวิตอยู่กับช้างตั้งแต่เช้าจนค่ำในลำปาง ทุกวันนี้จึงมีรากที่ย้อนกลับไปถึงป่าสัก ต่อมาเมื่อการทำไม้ในป่าธรรมชาติยุติลง ช้างงานและควาญจำนวนมากต้องหาทางไปต่อ ซึ่งเป็นอีกบทหนึ่งของเรื่องช้างในลำปางที่ยาวพอจะเล่าแยกได้อีกเรื่อง

การค้าไม้ยังเปลี่ยนหน้าตาของเมืองด้วย ร้านค้า โกดัง ตึกแถว และบ้านของคนที่มีฐานะเกิดขึ้นตามย่านริมน้ำ พาหนะอย่างรถม้าก็เป็นที่นิยมของคนมีฐานะในยุคเดียวกัน

ภาพของป่าในเมืองไทยเปลี่ยนไปมากหลังยุคทำไม้ หลายภูมิภาคมีผืนป่าที่ปัจจุบันเป็นพื้นที่คุ้มครอง ใครสนใจป่าอนุรักษ์ในภาคอื่น ภาคตะวันออกก็มีผืนป่าคุ้มครองสัตว์ป่าบนเทือกเขาสอยดาวของจันทบุรี ที่น่าศึกษา

บ้าน วัด และรถม้าที่เหลืออยู่: ร่องรอยที่เดินดูได้

ยุคไม้สักผ่านไปนานแล้ว แต่ร่องรอยหลายอย่างยังอยู่ในเมือง ถ้ารู้ว่าจะดูอะไร การเดินเที่ยวลำปางธรรมดาๆ จะกลายเป็นการอ่านประวัติศาสตร์ไปในตัว

  • วัดศิลปะพม่าและไทใหญ่ในตัวเมือง หลังคาซ้อนชั้นหลายชั้น ลายไม้ฉลุตามชายคา และการใช้ไม้สักเป็นโครงสร้างหลัก เป็นงานที่ได้รับแรงศรัทธาจากคนในยุคค้าไม้ ลองเริ่มจากวัดศรีรองเมืองที่โดดเด่นเรื่องหลังคาและลายฉลุ แล้วสังเกตว่าแตกต่างจากวัดล้านนาที่หลังคาลาดต่ำอย่างไร
  • บ้านไม้สักหลังใหญ่ในย่านเมืองเก่า บางหลังเปิดให้เข้าชม เช่น บ้านเสานัก ซึ่งชื่อมาจากคำเมืองที่หมายถึงเสาจำนวนมาก บ้านแบบนี้บอกขนาดของไม้ที่หาได้ในยุคนั้นได้ชัดกว่าตัวเลขใดๆ ควรตรวจสอบการเปิดให้ชมกับเจ้าของสถานที่ก่อนไป
  • ตึกแถวและอาคารริมแม่น้ำวังย่านตลาดเก่า ศิลปะของอาคารผสมกันหลายแบบ ทั้งจีน ตะวันตก และพม่า สะท้อนว่าย่านนี้เคยเป็นจุดพบกันของพ่อค้าหลายชาติ
  • รถม้า พาหนะที่เข้ามาพร้อมความรุ่งเรืองของเมืองในยุคนั้น และยังวิ่งบนถนนลำปางอยู่จนถึงทุกวันนี้ ทั้งที่เมืองอื่นเลิกใช้ไปนานแล้ว
  • ช้างในลำปาง งานอนุรักษ์ช้างที่เห็นในวันนี้ต่อยอดมาจากยุคที่ช้างเป็นแรงงานหลักในป่า

เมื่อเข้าวัดเก่าหรือบ้านไม้ในเมือง ลองเงยดูความสูงของเสาไม้ แล้วก้มดูความกว้างของแผ่นพื้นใต้เท้า ไม้แผ่นใหญ่ขนาดนั้นคือหลักฐานที่ยังอยู่ของยุคที่ป่าสักเคยหล่อเลี้ยงทั้งเมือง