วัดศรีรองเมือง ศิลปะพม่าในเมืองลำปาง ดูหลังคาซ้อนชั้นและลายไม้ฉลุ
4 พฤศจิกายน 2569
ใต้ชายคาของวิหารไม้หลังใหญ่ที่วัดศรีรองเมือง มีแผ่นลายฉลุเล็กๆ เรียงต่อกันเป็นแนวยาวคล้ายลูกไม้ที่เย็บไว้ตามขอบผ้า คนที่เดินจากลานจอดรถตรงเข้าวิหารมักมองแค่ระดับสายตา จึงพลาดรายละเอียดนี้ไปทั้งที่มันอยู่เหนือศีรษะพอดี
วัดศรีรองเมืองเป็นวัดศิลปะพม่าในตัวเมืองลำปาง เกิดขึ้นในยุคที่การค้าไม้สักพาผู้คนจากฝั่งพม่าและไทใหญ่เข้ามาทำงานและลงหลักปักฐาน (ภูมิหลังส่วนนี้ดูเพิ่มได้จากเรื่องผู้คนหลายเชื้อสายที่ใช้ชีวิตร่วมกันในลำปาง) ตัววิหารจึงต่างจากวัดล้านนาที่คนไทยคุ้นตาตั้งแต่แวบแรก วิธีดูที่ช่วยให้เห็นความต่างชัดที่สุดคือดูทีละส่วน ไล่จากบนลงล่าง แล้วค่อยก้าวเข้าไปข้างใน
มองจากลาน: หลังคาที่ซ้อนขึ้นไปเป็นยอด
ทรงหลังคาที่ไม่ได้แผ่ออกด้านข้าง
วัดล้านนาส่วนใหญ่มีหลังคาลาดต่ำ ซ้อนกันหลายตับ แผ่ปีกกว้างจนชายคาลงมาใกล้พื้น หลังคาของวัดศรีรองเมืองเลือกอีกทาง คือซ้อนชั้นขึ้นไปในแนวตั้ง แต่ละชั้นเล็กลงเรื่อยๆ จนจบเป็นยอดแหลม และมีหลายยอดกระจายอยู่บนอาคารหลังเดียว ยืนดูจากมุมลานวัดจะเห็นเส้นหลังคาขึ้นลงเป็นจังหวะ เหมือนยอดเขาเล็กๆ หลายลูกเรียงกัน
ทรงหลังคาแบบนี้มีรากมาจากงานช่างพม่าที่ใช้หลังคาซ้อนชั้นบอกความสำคัญของพื้นที่ข้างใต้ ลองเดินอ้อมรอบอาคารให้ครบแล้วสังเกตว่ายอดไหนสูงเด่นกว่าเพื่อน จากนั้นค่อยเข้าไปดูข้างในว่ายอดนั้นตรงกับส่วนไหนของวิหาร เป็นเกมเล็กๆ ที่ทำให้ดูวัดสนุกขึ้น
มุมที่ดูหลังคาได้ชัดที่สุด
ถ้าถ่ายรูปชิดตัวอาคารเกินไป กล้องจะเก็บได้แค่ชายคาแถวล่าง ถอยออกมาจนเห็นทั้งหลังแล้วค่อยถ่าย ช่วงเช้าหรือบ่ายแก่ แสงเฉียงจะทำให้แต่ละชั้นของหลังคามีเงาแยกจากกันชัด ส่วนแดดเที่ยงที่ส่องลงตรงๆ มักทำให้ทุกชั้นดูแบนเป็นผืนเดียว
เข้าใกล้: งานไม้ฉลุและกระจกสี
ลายฉลุตามชายคาและหน้าบัน
ลายตามขอบหลังคา หน้าบัน และช่องลม เป็นงานฉลุให้โปร่งจนแสงลอดผ่านได้ บางส่วนเป็นไม้ บางส่วนอาจเป็นแผ่นโลหะตัดลาย มองใกล้ๆ จะเห็นว่าแต่ละชิ้นไม่ได้เหมือนกันเป๊ะ เพราะผ่านการซ่อมและเปลี่ยนมาหลายรอบ ชิ้นที่สีหรือความคมของลายต่างไปเล็กน้อยมักเป็นร่องรอยของการบูรณะ ไม่ใช่ความบกพร่อง
ถ้ามีกล้องที่ซูมได้หรือมือถือที่ขยายภาพได้ ลองซูมดูลายใต้ชายคาทีละช่วง จะเห็นลวดลายพันธุ์พฤกษาและรูปทรงซ้ำๆ ที่สายตาเปล่ามองจากพื้นแทบไม่ทันสังเกต
กระจกสีที่สะท้อนแสง
งานประดับกระจกสีพบได้ทั้งด้านนอกและด้านใน มันไม่ได้มีไว้ให้ดูสวยเท่านั้น ในอาคารไม้ที่ค่อนข้างมืด กระจกช่วยสะท้อนแสงจากประตูหน้าต่างหรือแสงเทียนให้ภายในดูสว่างและระยิบระยับ ลองขยับตัวช้าๆ แล้วดูว่าประกายบนกระจกเปลี่ยนไปตามมุมมองอย่างไร จะเข้าใจว่าช่างตั้งใจให้คนที่เดินเข้ามาเห็นอะไร
ด้านใน: วิหารที่รวมหลายหน้าที่ไว้ใต้หลังคาเดียว
ผังที่ต่างจากวัดล้านนา
วัดล้านนามักแยกวิหาร อุโบสถ และกุฏิออกเป็นหลังๆ แต่ในงานแบบพม่า อาคารใหญ่หลังเดียวอาจรวมพื้นที่ประดิษฐานพระและพื้นที่ใช้สอยอื่นไว้ด้วยกัน การเดินข้างในจึงให้ความรู้สึกเหมือนผ่านห้องหลายห้องต่อเนื่องกัน แทนที่จะเป็นโถงยาวโถงเดียวแบบวิหารล้านนา
เสา เพดาน และพระพุทธรูป
เสาไม้ด้านในหลายต้นประดับด้วยลวดลายและกระจก เพดานมีงานตกแต่งที่ต้องเงยหน้าดูนานๆ ถึงจะเห็นรายละเอียด พระพุทธรูปในวิหารมีพุทธลักษณะแบบพม่า ซึ่งต่างจากพระพุทธรูปล้านนาที่เห็นตามวัดอื่นในเมือง สังเกตได้จากพระพักตร์ ริ้วจีวร และเครื่องประดับ ถ้าทางวัดมีป้ายคำอธิบาย อ่านก่อนจะช่วยให้รู้ว่ากำลังมองอะไรอยู่
อยากให้ความต่างเด่นขึ้นอีก ให้จับคู่กับวัดล้านนาเก่าในเมืองในวันเดียวกัน เช่น แวะย่านวัดพระแก้วดอนเต้ากับตลาดเก่า แล้วเทียบทรงหลังคากับผังอาคารสดๆ ในหัว ส่วนคนที่สะดุดตากับตัวอักษรบนป้ายตามวัดล้านนา มีแนวทางหัดอ่านอักษรธรรมจากคำที่เจอซ้ำบนป้ายวัดให้ฝึกต่อด้วย
มารยาทระหว่างเดินดูและถ่ายรูป
- ถอดรองเท้าตามจุดที่ทางวัดกำหนด และแต่งกายสุภาพ ปิดไหล่และเข่า
- ถ่ายรูปภายในวิหารเฉพาะเมื่อไม่มีป้ายห้าม และปิดแฟลช เพราะแสงแฟลชรบกวนคนที่มากราบพระ และไม่เป็นผลดีกับงานเก่า
- ไม่จับ ไม่พิงลายฉลุหรือเสาที่ประดับกระจก แม้ดูแข็งแรงแต่หลายชิ้นซ่อมยาก
- ถ้ามีคนนั่งสวดมนต์หรือทำบุญอยู่ ให้หลีกมุมถ่ายรูปให้ก่อน และเวลานั่งอย่าหันปลายเท้าไปทางพระพุทธรูป
เรื่องเสื้อผ้า ผู้ชายที่อยากดูเรียบร้อยแต่ไม่อยากร้อนตอนเดินลานวัดกลางวัน อาจดูแนวทางเลือกกางเกงสแล็กเนื้อวูลที่โปร่งพอจะใส่เดินได้นาน เพราะผ้าที่ระบายอากาศดีทำให้กางเกงขายาวไม่ใช่ภาระอย่างที่คิด
ตอนเดินออกจากวัด ลองเงยหน้ามองใต้ชายคาอีกสักครั้ง ลายฉลุแถวเดิมจะดูต่างไปจากตอนเดินเข้ามา เพราะตอนนี้รู้แล้วว่ามันเป็นส่วนหนึ่งของหลังคาที่ซ้อนขึ้นไปถึงยอด