ลำปาง Only

ควาญช้างที่ลำปาง อาชีพที่ต้องอยู่กับช้างตั้งแต่เช้าจนค่ำ

แสงยังไม่ทันพ้นแนวเขา ช้างตัวหนึ่งก็เดินลุยลงไปในน้ำช้าๆ โดยมีควาญเดินนำอยู่ข้างงวง ส่งเสียงสั้นๆ เป็นระยะ ช้างหยุด ก้มตัว แล้วพ่นน้ำใส่หลังตัวเอง ภาพนี้คนดูอาจเห็นแค่ไม่กี่นาที แต่สำหรับควาญ มันคือช่วงหนึ่งของวันที่เริ่มมาตั้งแต่ก่อนฟ้าสาง

ลำปางเป็นจังหวัดที่ผูกพันกับช้างมานาน ตั้งแต่ยุคที่ช้างทำงานลากไม้ในป่า จนถึงวันนี้ที่หน้าที่หลักของคนเลี้ยงช้างคือดูแลให้ช้างมีชีวิตที่ดี ด้านล่างคือภาพกว้างๆ ของวันหนึ่งในชีวิตควาญ ซึ่งรายละเอียดจริงต่างกันไปตามสถานที่และตัวช้าง

เช้ามืด ออกไปรับช้างกลับจากที่พัก

ในหลายพื้นที่ ช้างไม่ได้นอนอยู่ในคอกแคบๆ แต่ได้พักและหากินในพื้นที่ป่าหรือแปลงที่จัดไว้ตลอดคืน ตอนเช้าควาญจึงต้องเดินออกไปรับช้างของตัวเองกลับมา บางวันต้องเดินตามรอยเท้าและกองมูลเพื่อดูว่าช้างไปอยู่ตรงไหน

สิ่งแรกที่ควาญทำเมื่อเจอช้างไม่ใช่การสั่ง แต่คือการสังเกต ช้างกินอาหารได้ดีไหม มูลเป็นปกติหรือเปล่า เดินลงน้ำหนักขาเท่ากันทุกข้างหรือไม่ มีแผลถลอกจากกิ่งไม้ตรงไหน ความผิดปกติเล็กน้อยที่เห็นตอนเช้าอาจเป็นสัญญาณแรกของอาการป่วย และคนที่อยู่กับช้างทุกวันคือคนที่จะเห็นมันก่อนใคร

สาย พาช้างลงอาบน้ำ

ช้างตัวใหญ่และร้อนง่าย การอาบน้ำจึงไม่ใช่การแสดง แต่เป็นทั้งการคลายร้อน ทำความสะอาดผิว และการออกกำลังที่ช้างชอบ ควาญจะพาช้างลงแหล่งน้ำ ช่วยขัดผิวบริเวณที่ช้างเอื้อมไม่ถึง และใช้จังหวะนี้ตรวจดูผิว เล็บเท้า ตา และหูไปด้วย

ช่วงนี้เองที่เห็นความสัมพันธ์ระหว่างคนกับช้างได้ชัดที่สุด ควาญที่อยู่กับช้างตัวเดิมมานานจะรู้ว่าช้างชอบให้ขัดตรงไหน ตัวไหนชอบเล่นน้ำนาน ตัวไหนพอใจแล้วอยากขึ้นฝั่ง สัญญาณพวกนี้ไม่มีในตำรา ต้องเรียนรู้จากการอยู่ด้วยกันทุกวัน

กลางวัน อาหาร สุขภาพ และการพัก

ช้างใช้เวลาส่วนใหญ่ของวันไปกับการกิน งานของควาญช่วงนี้จึงวนอยู่กับการหาและจัดอาหาร ทั้งหญ้า ใบไม้ ต้นกล้วย อ้อย และผลไม้ตามที่หาได้ รวมถึงดูแลให้มีน้ำสะอาดพอ

ที่ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทยในอำเภอห้างฉัตร งานดูแลช้างทำควบคู่กับการดูแลด้านสุขภาพโดยทีมสัตวแพทย์ ควาญเป็นคนที่ทำงานใกล้ชิดกับทีมนี้ เพราะเป็นคนที่รู้นิสัยช้างดีที่สุด เวลาต้องตรวจร่างกายหรือรักษาแผล ช้างที่ไว้ใจควาญจะนิ่งและให้ความร่วมมือมากกว่า ถ้าพาเด็กไปเรียนรู้เรื่องนี้ มีวิธีเตรียมตัวไว้ใน การพาลูกวัยเรียนไปรู้จักช้างที่ศูนย์อนุรักษ์

ช่วงบ่ายที่แดดแรง ทั้งคนและช้างต้องพัก ช้างจะยืนใต้ร่มไม้ พ่นฝุ่นหรือโคลนใส่ตัวเพื่อกันแดดและแมลง ส่วนควาญก็ได้นั่งพักบ้าง แต่สายตายังคอยดูช้างอยู่เสมอ

เย็น พาช้างกลับไปพักและเตรียมวันพรุ่งนี้

เมื่อแดดอ่อนลง ควาญจะพาช้างไปยังที่พักค้างคืน ตรวจความเรียบร้อยของพื้นที่ ดูว่ามีอาหารและน้ำพอสำหรับคืนนั้น ก่อนจะแยกย้ายกลับบ้าน งานนี้จึงแทบไม่มีวันหยุดตามปฏิทิน เพราะช้างต้องกินต้องอยู่ทุกวัน

วันทั้งวันของควาญคือการเดิน ยืน ก้ม และยก ใช้แรงกายต่อเนื่องจนหลายคนบอกว่าเหนื่อยกว่างานในเมืองมาก ใครที่งานประจำต้องยืนนานๆ เช่นกันอาจหาไอเดียดูแลตัวเองได้จาก วิธีดูแลเท้า น่อง และหลังเมื่องานบังคับให้ต้องยืนตลอดกะ

ฝึกเป็นควาญ เรียนกันอย่างไร

เดิมทีความรู้เรื่องช้างส่งต่อกันในครอบครัวและในหมู่บ้านที่เลี้ยงช้าง เด็กโตมากับช้าง เรียนคำสั่ง ท่าทาง และการอ่านอารมณ์ช้างจากพ่อหรือญาติผู้ใหญ่ ทุกวันนี้นอกจากการสืบทอดแบบนั้น ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทยยังเป็นที่ฝึกและให้ความรู้กับควาญรุ่นใหม่ด้วย เนื้อหาไม่ได้มีแค่การบังคับช้าง แต่รวมถึงการดูแลสุขภาพ อาหาร และความปลอดภัย

หัวใจของการเป็นควาญคือความเข้าใจว่าช้างเป็นสัตว์ใหญ่ที่มีอารมณ์และความจำ ความปลอดภัยของทั้งคนและช้างมาจากการรู้จักกันจริง ไม่ใช่การข่มด้วยกำลัง และคนที่จะทำงานนี้ได้ยาวต้องอดทนกับการเรียนรู้ที่ไม่มีวันจบ

ไปดูช้างอย่างไรให้ไม่เป็นภาระของควาญ

นักท่องเที่ยวช่วยให้งานของควาญง่ายขึ้นได้ด้วยเรื่องง่ายๆ

  • ทำตามที่ควาญหรือเจ้าหน้าที่บอกทุกครั้ง โดยเฉพาะเรื่องระยะห่าง
  • อย่าเข้าไปด้านหลังช้าง และไม่ยื่นอาหารเองถ้าไม่ได้รับอนุญาต
  • เก็บเสียงและปิดแฟลช ช้างตกใจง่ายกว่าที่คิด
  • เลือกกิจกรรมที่เน้นการดูและเรียนรู้ ไม่ใช่การขี่หรือการแสดง

ลำปางเคยพึ่งช้างในงานป่าไม้มาก่อน ใครอยากเห็นภาพยุคนั้นต่อ มีเล่าไว้ใน ยุคที่ช้างลากซุงออกจากป่าสักของลำปาง และถ้าอยากได้ของที่ระลึกที่เกี่ยวกับช้างโดยไม่ทำร้ายใคร ลองดู กระดาษจากมูลช้างและของฝากแนวหัตถกรรม

ช้างหนึ่งตัวกับควาญหนึ่งคนมักผูกกันไปยาวนาน คนเลี้ยงช้างทางเหนือจึงพูดถึงช้างของตัวเองเหมือนคนในบ้าน ไม่ใช่สัตว์ที่ใช้งาน ความผูกพันแบบนี้คือสิ่งที่ทำให้มีคนยังเลือกทำงานหนักนี้ต่อไปทุกเช้า