เขลางค์นครถึงนครลำปาง ตำนานเมืองที่เริ่มจากโอรสพระนางจามเทวี
27 กันยายน 2569
คนลำปางรุ่นเก่าบางคนยังเรียกบ้านเกิดของตัวเองว่า “ละกอน” ส่วนในหนังสือประวัติเมืองจะเจอชื่อ “เขลางค์นคร” ชื่อที่ต่างกันเหล่านี้ไม่ได้ขัดกัน แต่เป็นร่องรอยของเมืองเดียวที่ผ่านหลายยุคมาแล้ว
สิ่งที่เล่าด้านล่างส่วนใหญ่มาจากตำนานและพงศาวดารท้องถิ่น ซึ่งบันทึกกันมาหลายชั้นและบางตอนมีหลายสำนวน จึงควรอ่านในฐานะเรื่องเล่าของเมือง มากกว่าข้อเท็จจริงทางโบราณคดีที่พิสูจน์ครบทุกจุด
ยุคเขลางค์นคร
โอรสจากหริภุญไชย
ตามตำนานฝ่ายเหนือ พระนางจามเทวีเป็นผู้ครองนครหริภุญไชย หรือลำพูนในปัจจุบัน พระนางมีโอรสฝาแฝด องค์พี่คือเจ้ามหันตยศ ซึ่งได้ครองหริภุญไชยต่อ ส่วนองค์น้องคือเจ้าอนันตยศ
เรื่องเล่ากล่าวว่าเจ้าอนันตยศปรารถนาจะมีเมืองของตนเอง จึงเดินทางไปทางตะวันออกจนพบพื้นที่ริมแม่น้ำวังที่เหมาะจะตั้งเมือง แล้วสร้างเมืองขึ้นที่นั่นโดยได้รับการสนับสนุนจากพระมารดา เมืองนั้นคือเขลางค์นคร บางสำนวนเล่าถึงผู้ทรงศีลที่ช่วยแนะนำการเลือกที่ตั้งและวางผังเมืองด้วย
เมืองคู่ของลำพูน
ในตำนาน เขลางค์นครกับหริภุญไชยจึงเป็นเหมือนเมืองพี่เมืองน้องที่ผูกกันด้วยสายเลือด ความสัมพันธ์นี้อธิบายได้ว่าทำไมงานศิลปะ ความเชื่อ และเรื่องเล่าของสองเมืองจึงคล้ายกันหลายส่วน และทำไมคนทั้งสองจังหวัดยังพูดถึงพระนางจามเทวีด้วยความเคารพ
การตั้งเมืองริมแม่น้ำวังไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ สายน้ำคือเส้นทางคมนาคม แหล่งน้ำ และพื้นที่เพาะปลูก เรื่องนี้เล่าต่อได้ยาวใน บทบาทของแม่น้ำวังต่อทิศทางการขยายตัวของเมือง
ยุคเวียงละกอน
เมืองในอาณาจักรล้านนา
เมื่อถึงยุคที่ล้านนาเรืองอำนาจ เมืองบนลุ่มน้ำวังกลายเป็นหัวเมืองสำคัญหนึ่งของอาณาจักร ในเอกสารและคำเรียกของคนพื้นเมือง ชื่อ “ละกอน” หรือ “นครละกอน” ปรากฏขึ้นและใช้กันแพร่หลาย ชื่อนี้ยังติดปากคนเหนือมาจนปัจจุบัน
ช่วงนี้เป็นยุคที่วัดสำคัญหลายแห่งในลุ่มน้ำวังได้รับการสร้างและบูรณะ รวมถึงพระธาตุที่เป็นศูนย์รวมใจของคนทั้งเมือง ใครอยากเห็นงานล้านนาที่ยังสมบูรณ์จากยุคต่อเนื่องนั้น ควรไปเห็นด้วยตาที่ วัดพระธาตุลำปางหลวงที่อำเภอเกาะคา
ช่วงสงครามและการกู้เมือง
ประวัติศาสตร์ล้านนามีช่วงยาวที่อยู่ใต้อิทธิพลของพม่าและมีสงครามหลายครั้ง ลำปางก็เป็นหนึ่งในเมืองที่ผ่านช่วงนั้น เรื่องเล่าท้องถิ่นที่คนลำปางภูมิใจคือเรื่องการลุกขึ้นต่อสู้เพื่อกู้เมืองของคนในพื้นที่ ซึ่งมีวัดพระธาตุลำปางหลวงเป็นฉากสำคัญ
หลังจากนั้นเจ้านายท้องถิ่นที่สืบเชื้อสายจากผู้นำการกู้เมืองได้ปกครองนครลำปางและหัวเมืองใกล้เคียงต่อมาอีกหลายรุ่น และมีบทบาทในการฟื้นฟูล้านนาร่วมกับสยาม
ยุคนครลำปาง
จากนครสู่จังหวัด
เมื่อการปกครองของสยามปรับเปลี่ยนเป็นระบบส่วนกลาง หัวเมืองล้านนาค่อยๆ ถูกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของประเทศ นครลำปางที่เคยมีเจ้าผู้ครองนครก็กลายเป็นจังหวัดลำปางตามระบบใหม่ ชื่อ “ลำปาง” จึงกลายเป็นชื่อทางการที่ใช้จนถึงทุกวันนี้
ยุคเดียวกันนี้เองที่ลำปางเติบโตอย่างรวดเร็วจากการค้าไม้สักและการมาถึงของทางรถไฟ คนหลายกลุ่มเข้ามาอยู่ในเมือง ทำให้ลำปางยุคใหม่มีหน้าตาต่างจากเมืองในตำนานไปมาก แต่ยังรักษาเรื่องเล่าเก่าไว้ในความทรงจำ
ตำนานที่เล่าคู่กับชื่อเมือง
นอกจากตำนานการสร้างเมือง ลำปางยังมีตำนานอีกเรื่องที่ผูกกับตราประจำจังหวัด คือเรื่องไก่ขาว ซึ่งเป็นเรื่องความเชื่อทางพุทธศาสนามากกว่าเรื่องการเมือง รายละเอียดอ่านต่อได้ที่ ที่มาของรูปไก่ขาวบนตราจังหวัด
ร่องรอยที่ยังเห็นได้
ถึงจะผ่านมานาน เมืองยังเก็บร่องรอยของยุคต่างๆ ไว้ให้สังเกต
- ชื่อ คำว่าเขลางค์และละกอนยังปรากฏในชื่อสถานที่ ร้านค้า หรืองานต่างๆ ลองสังเกตป้ายตามถนน
- วัดเก่า วัดหลายแห่งในเมืองและรอบนอกมีป้ายบอกตำนานความเป็นมา ซึ่งมักโยงกลับไปถึงยุคเขลางค์หรือล้านนา
- ผังเมืองริมน้ำ การที่ย่านเก่าเกาะแนวแม่น้ำวังสองฝั่ง สะท้อนวิธีเลือกที่ตั้งเมืองแบบดั้งเดิม
- ความผูกพันกับลำพูน งานบุญและความเคารพที่มีต่อพระนางจามเทวี ยังเชื่อมคนสองเมืองไว้
หลายเมืองในไทยมีฉายาหรือชื่อเล่นที่บอกบทบาทของตัวเอง ทั้งในประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์ เช่นเรื่อง เหตุผลที่ชุมพรได้ชื่อว่าเป็นทางเข้าสู่ปักษ์ใต้ การอ่านเรื่องเล่าของเมืองอื่นควบคู่กันช่วยให้เห็นว่าคนแต่ละถิ่นอธิบายบ้านของตัวเองอย่างไร
ใครอยากรู้ลำดับเหตุการณ์และปีที่แน่ชัด ลองค้นต่อจากพิพิธภัณฑ์ในจังหวัด เอกสารเผยแพร่ของจังหวัดลำปาง หรือข้อมูลของกรมศิลปากร ซึ่งแยกให้เห็นชัดกว่าว่าตอนไหนเป็นตำนาน ตอนไหนมีหลักฐานรองรับ