เมี่ยง ใบชาหมักของคนล้านนา อมกับอะไร และทำไมหาชิมยากขึ้น
6 กันยายน 2569
คนภาคกลางรุ่นก่อนมีหมากพลูไว้เคี้ยวหลังมื้อ คนเมืองใหญ่ยุคนี้มีลูกอมรสมิ้นต์ติดกระเป๋า ส่วนคนล้านนามีของอีกอย่างที่ทำหน้าที่คล้ายกัน คือเมี่ยง ก้อนใบชาหมักเล็กๆ ที่หยิบเข้าปากหลังอิ่ม อมไว้ข้างแก้มนานๆ ให้รสฝาดเปรี้ยวค่อยๆ ซึมออกมา
เมี่ยงเริ่มต้นจากใบชาบนดอย
เมี่ยงทำจากใบชาพันธุ์ที่ขึ้นอยู่บนดอยสูงในภาคเหนือ ชาวบ้านเรียกบริเวณที่มีต้นชาแบบนี้ว่าป่าเมี่ยง ต้นชาเติบโตใต้ร่มไม้ใหญ่ปนกับป่า ไม่ได้ปลูกเป็นแถวโล่งๆ เหมือนไร่ชาที่เห็นในภาพโฆษณา
ใบชาที่เก็บมาจะถูกนำไปนึ่ง แล้วอัดแน่นในภาชนะหมักทิ้งไว้ระยะหนึ่ง ระหว่างนั้นรสจะเปลี่ยนจากฝาดไปทางเปรี้ยว บางท้องถิ่นแยกเมี่ยงที่หมักสั้นซึ่งรสยังฝาด ออกจากเมี่ยงที่หมักนานจนเปรี้ยวชัด ความชอบของแต่ละคนก็ต่างกันไป
ชาที่ใช้ทำเมี่ยงจึงเป็นของคนละแบบกับใบชาแห้งที่ชงดื่มในแก้ว เรื่องสายพันธุ์ของพืชเครื่องดื่มมีรายละเอียดมากกว่าที่คิด กาแฟก็เช่นกัน ใครอยากเห็นภาพเทียบลองอ่านเรื่องพันธุ์ย่อยในตระกูลอาราบิก้าที่คนเริ่มชิมกาแฟควรแยกให้ออก จะเข้าใจว่าทำไมพืชชนิดเดียวกันจึงให้รสต่างกันได้มากขนาดนั้น
หยิบเมี่ยงหนึ่งคำต้องมีของอมคู่
เมี่ยงไม่ได้อมเปล่าๆ เสมอไป วิธีที่พบได้บ่อยคือห่อใบเมี่ยงเป็นคำเล็กๆ แล้วใส่ของคู่ลงไปด้วย
- เกลือเม็ด ช่วยตัดรสฝาดและทำให้น้ำลายออก
- ขิง ให้รสร้อนเผ็ดเล็กน้อย
- มะพร้าวคั่ว ให้ความมันหอม บางคนชอบเพราะทำให้รสนุ่มขึ้น
แต่ละบ้านมีสูตรของตัวเอง บางบ้านไม่ใส่อะไรเลยนอกจากเกลือ คำเรียกเมนูอาหารเหนือที่เกี่ยวกับการหมักหรือการปรุงแบบพื้นบ้าน อ่านต่อได้จากความหมายของคำบนเมนูอย่างจิ้น ยำ แอ๊บ และส้า เพราะหลายคำช่วยให้เดาวิธีทำได้ทันที
ในบ้านคนเมืองสมัยก่อน เมี่ยงคือการต้อนรับ
สมัยก่อนเมื่อมีแขกมาเยี่ยม เจ้าบ้านมักยกพานหรือภาชนะที่ใส่เมี่ยงพร้อมหมากพลูออกมาวางให้ ไม่ต่างจากการยกน้ำยกขนมในบ้านยุคนี้ การนั่งอมเมี่ยงคุยกันบนชานเรือนจึงเป็นภาพคุ้นตาของคนเมืองรุ่นปู่ย่า
เมี่ยงยังอยู่ในวงสนทนาของงานบุญหรืองานรวมญาติ เป็นของที่ช่วยให้นั่งคุยกันได้นานโดยไม่ต้องลุกไปหาอะไรกิน และสำหรับคนที่ต้องทำงานใช้แรง บางคนก็อมไว้ระหว่างวันเพื่อให้ตื่นตัว อันนี้เป็นเรื่องความเคยชินของคนในพื้นที่ ไม่ใช่สรรพคุณที่พิสูจน์แล้ว
ทำไมหาชิมเมี่ยงยากขึ้น
คนรุ่นใหม่ในภาคเหนือหันไปดื่มชาและกาแฟแบบชง ซื้อขนมหรือลูกอมแทนการอมเมี่ยง ความต้องการเมี่ยงในชีวิตประจำวันจึงลดลง ป่าเมี่ยงบางแห่งเปลี่ยนไปปลูกพืชอื่น หรือนำใบชาไปแปรรูปเป็นชาชงแทน คนที่ยังหมักเมี่ยงเป็นอาชีพก็มีน้อยลงตามไปด้วย
ในเมืองจึงไม่ค่อยเห็นเมี่ยงวางขายเด่นๆ เหมือนของกินอย่างอื่น ต้องรู้ว่าจะหาตรงไหน
ถ้าอยากลองชิมที่ลำปาง
- ถามในกาดเช้า แผงขายของแห้งหรือของพื้นเมืองบางแผงยังมีเมี่ยงห่อขายเป็นพวง ถ้าไม่เห็นวางไว้ ลองถามแม่ค้าตรงๆ ว่ามีเมี่ยงไหม อย่างน้อยก็มักได้คำแนะนำว่าแผงไหนน่าจะมี
- ดูในงานบุญหรืองานประเพณี บางงานยังมีเมี่ยงเป็นส่วนหนึ่งของสำรับรับแขก
- ลองคำเดียวก่อน รสฝาดเปรี้ยวของเมี่ยงต่างจากของกินทั่วไปมาก บางคนชอบตั้งแต่คำแรก บางคนต้องลองหลายครั้ง
- อย่ากลืนทันที เมี่ยงเป็นของอม ให้เวลาเคี้ยวช้าๆ แล้วค่อยกลืนหรือคายตามที่สะดวก
ชาวบ้านที่เก็บของจากดอยมาขายในกาดตามฤดูก็มีของอื่นที่น่าสนใจไม่แพ้กัน ใครไปช่วงต้นฝน อ่านเรื่องการเลือกและกินเห็ดถอบกับของป่าในกาดต้นฤดูฝนอย่างปลอดภัยไว้ก่อน ส่วนใครชอบตามหาอาหารที่มีเรื่องเล่า เรื่องฮังเลกับร่องรอยครัวพม่าที่ยังอยู่ในหม้อแกงคนลำปาง ก็ไปในแนวเดียวกัน
ในบางบ้าน ผู้เฒ่าผู้แก่ยังหยิบเมี่ยงคำเล็กใส่ปากหลังวางช้อน แล้วนั่งคุยเรื่องเก่าต่ออีกพักใหญ่ สำหรับคนรุ่นนั้น เมี่ยงไม่ใช่ของแปลก แต่เป็นจังหวะปกติของการอิ่มท้องและการมีเวลาให้กัน