ลำปาง Only

เขลางค์นครถึงนครลำปาง ตำนานเมืองที่เริ่มจากโอรสพระนางจามเทวี

คนลำปางรุ่นเก่าบางคนยังเรียกบ้านเกิดของตัวเองว่า “ละกอน” ส่วนในหนังสือประวัติเมืองจะเจอชื่อ “เขลางค์นคร” ชื่อที่ต่างกันเหล่านี้ไม่ได้ขัดกัน แต่เป็นร่องรอยของเมืองเดียวที่ผ่านหลายยุคมาแล้ว

สิ่งที่เล่าด้านล่างส่วนใหญ่มาจากตำนานและพงศาวดารท้องถิ่น ซึ่งบันทึกกันมาหลายชั้นและบางตอนมีหลายสำนวน จึงควรอ่านในฐานะเรื่องเล่าของเมือง มากกว่าข้อเท็จจริงทางโบราณคดีที่พิสูจน์ครบทุกจุด

ยุคเขลางค์นคร

โอรสจากหริภุญไชย

ตามตำนานฝ่ายเหนือ พระนางจามเทวีเป็นผู้ครองนครหริภุญไชย หรือลำพูนในปัจจุบัน พระนางมีโอรสฝาแฝด องค์พี่คือเจ้ามหันตยศ ซึ่งได้ครองหริภุญไชยต่อ ส่วนองค์น้องคือเจ้าอนันตยศ

เรื่องเล่ากล่าวว่าเจ้าอนันตยศปรารถนาจะมีเมืองของตนเอง จึงเดินทางไปทางตะวันออกจนพบพื้นที่ริมแม่น้ำวังที่เหมาะจะตั้งเมือง แล้วสร้างเมืองขึ้นที่นั่นโดยได้รับการสนับสนุนจากพระมารดา เมืองนั้นคือเขลางค์นคร บางสำนวนเล่าถึงผู้ทรงศีลที่ช่วยแนะนำการเลือกที่ตั้งและวางผังเมืองด้วย

เมืองคู่ของลำพูน

ในตำนาน เขลางค์นครกับหริภุญไชยจึงเป็นเหมือนเมืองพี่เมืองน้องที่ผูกกันด้วยสายเลือด ความสัมพันธ์นี้อธิบายได้ว่าทำไมงานศิลปะ ความเชื่อ และเรื่องเล่าของสองเมืองจึงคล้ายกันหลายส่วน และทำไมคนทั้งสองจังหวัดยังพูดถึงพระนางจามเทวีด้วยความเคารพ

การตั้งเมืองริมแม่น้ำวังไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ สายน้ำคือเส้นทางคมนาคม แหล่งน้ำ และพื้นที่เพาะปลูก เรื่องนี้เล่าต่อได้ยาวใน บทบาทของแม่น้ำวังต่อทิศทางการขยายตัวของเมือง

ยุคเวียงละกอน

เมืองในอาณาจักรล้านนา

เมื่อถึงยุคที่ล้านนาเรืองอำนาจ เมืองบนลุ่มน้ำวังกลายเป็นหัวเมืองสำคัญหนึ่งของอาณาจักร ในเอกสารและคำเรียกของคนพื้นเมือง ชื่อ “ละกอน” หรือ “นครละกอน” ปรากฏขึ้นและใช้กันแพร่หลาย ชื่อนี้ยังติดปากคนเหนือมาจนปัจจุบัน

ช่วงนี้เป็นยุคที่วัดสำคัญหลายแห่งในลุ่มน้ำวังได้รับการสร้างและบูรณะ รวมถึงพระธาตุที่เป็นศูนย์รวมใจของคนทั้งเมือง ใครอยากเห็นงานล้านนาที่ยังสมบูรณ์จากยุคต่อเนื่องนั้น ควรไปเห็นด้วยตาที่ วัดพระธาตุลำปางหลวงที่อำเภอเกาะคา

ช่วงสงครามและการกู้เมือง

ประวัติศาสตร์ล้านนามีช่วงยาวที่อยู่ใต้อิทธิพลของพม่าและมีสงครามหลายครั้ง ลำปางก็เป็นหนึ่งในเมืองที่ผ่านช่วงนั้น เรื่องเล่าท้องถิ่นที่คนลำปางภูมิใจคือเรื่องการลุกขึ้นต่อสู้เพื่อกู้เมืองของคนในพื้นที่ ซึ่งมีวัดพระธาตุลำปางหลวงเป็นฉากสำคัญ

หลังจากนั้นเจ้านายท้องถิ่นที่สืบเชื้อสายจากผู้นำการกู้เมืองได้ปกครองนครลำปางและหัวเมืองใกล้เคียงต่อมาอีกหลายรุ่น และมีบทบาทในการฟื้นฟูล้านนาร่วมกับสยาม

ยุคนครลำปาง

จากนครสู่จังหวัด

เมื่อการปกครองของสยามปรับเปลี่ยนเป็นระบบส่วนกลาง หัวเมืองล้านนาค่อยๆ ถูกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของประเทศ นครลำปางที่เคยมีเจ้าผู้ครองนครก็กลายเป็นจังหวัดลำปางตามระบบใหม่ ชื่อ “ลำปาง” จึงกลายเป็นชื่อทางการที่ใช้จนถึงทุกวันนี้

ยุคเดียวกันนี้เองที่ลำปางเติบโตอย่างรวดเร็วจากการค้าไม้สักและการมาถึงของทางรถไฟ คนหลายกลุ่มเข้ามาอยู่ในเมือง ทำให้ลำปางยุคใหม่มีหน้าตาต่างจากเมืองในตำนานไปมาก แต่ยังรักษาเรื่องเล่าเก่าไว้ในความทรงจำ

ตำนานที่เล่าคู่กับชื่อเมือง

นอกจากตำนานการสร้างเมือง ลำปางยังมีตำนานอีกเรื่องที่ผูกกับตราประจำจังหวัด คือเรื่องไก่ขาว ซึ่งเป็นเรื่องความเชื่อทางพุทธศาสนามากกว่าเรื่องการเมือง รายละเอียดอ่านต่อได้ที่ ที่มาของรูปไก่ขาวบนตราจังหวัด

ร่องรอยที่ยังเห็นได้

ถึงจะผ่านมานาน เมืองยังเก็บร่องรอยของยุคต่างๆ ไว้ให้สังเกต

  • ชื่อ คำว่าเขลางค์และละกอนยังปรากฏในชื่อสถานที่ ร้านค้า หรืองานต่างๆ ลองสังเกตป้ายตามถนน
  • วัดเก่า วัดหลายแห่งในเมืองและรอบนอกมีป้ายบอกตำนานความเป็นมา ซึ่งมักโยงกลับไปถึงยุคเขลางค์หรือล้านนา
  • ผังเมืองริมน้ำ การที่ย่านเก่าเกาะแนวแม่น้ำวังสองฝั่ง สะท้อนวิธีเลือกที่ตั้งเมืองแบบดั้งเดิม
  • ความผูกพันกับลำพูน งานบุญและความเคารพที่มีต่อพระนางจามเทวี ยังเชื่อมคนสองเมืองไว้

หลายเมืองในไทยมีฉายาหรือชื่อเล่นที่บอกบทบาทของตัวเอง ทั้งในประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์ เช่นเรื่อง เหตุผลที่ชุมพรได้ชื่อว่าเป็นทางเข้าสู่ปักษ์ใต้ การอ่านเรื่องเล่าของเมืองอื่นควบคู่กันช่วยให้เห็นว่าคนแต่ละถิ่นอธิบายบ้านของตัวเองอย่างไร

ใครอยากรู้ลำดับเหตุการณ์และปีที่แน่ชัด ลองค้นต่อจากพิพิธภัณฑ์ในจังหวัด เอกสารเผยแพร่ของจังหวัดลำปาง หรือข้อมูลของกรมศิลปากร ซึ่งแยกให้เห็นชัดกว่าว่าตอนไหนเป็นตำนาน ตอนไหนมีหลักฐานรองรับ