ลำปาง Only

งานศพแบบล้านนาในลำปาง ปราสาทศพ ขบวนแห่ และการไปร่วมงานอย่างให้เกียรติ

ข้อความในโทรศัพท์แจ้งว่าคุณพ่อของเพื่อนร่วมงานที่ลำปางเสียแล้ว และเจ้าภาพตั้งศพไว้ให้ญาติมิตรมาเคารพ นี่เป็นตัวอย่างสถานการณ์ที่คนต่างถิ่นหลายคนเคยเจอ ความเสียใจมาพร้อมคำถามว่าไปแล้วควรทำตัวอย่างไร เพราะงานศพทางเหนือมีบางอย่างที่ไม่เหมือนกับที่เคยเห็นในภาคอื่น

งานศพแบบล้านนาในลำปางมีรายละเอียดแตกต่างกันไปตามครอบครัว ชุมชน และวัด สิ่งที่เขียนต่อจากนี้เป็นภาพกว้างๆ ที่ช่วยให้ไม่ประหม่า ไม่ใช่กฎที่ใช้ได้กับทุกงาน

ก่อนไปงาน

ถามให้ชัดว่าตั้งศพที่ไหน งานศพทางเหนือบางงานตั้งศพที่บ้าน บางงานตั้งที่วัด หรือเริ่มที่บ้านแล้วย้ายไปวัด ถ้าเป็นที่บ้าน จะเห็นเต็นท์และโต๊ะเก้าอี้ตั้งในลานบ้านหรือริมถนน ญาติและเพื่อนบ้านจะมาช่วยกันตลอดวัน

เลือกวันที่จะไป ช่วงก่อนวันฌาปนกิจมักมีพระมาสวดในตอนเย็น คนที่ไปได้แค่ครั้งเดียวนิยมไปช่วงนี้ เพื่อร่วมฟังสวดและพบเจ้าภาพ ถ้าไปได้ในวันขบวนแห่ด้วย ถือว่าได้ร่วมส่งผู้ตายจนถึงที่สุด

แต่งกายสุภาพ สีดำหรือสีขาวดำเป็นสีที่ปลอดภัยที่สุด บางงานญาติใกล้ชิดอาจใส่ชุดพื้นเมืองสีเข้ม คนที่มาร่วมงานไม่จำเป็นต้องแต่งตาม ผู้ชายบางคนยังลังเลเรื่องรายละเอียดอย่างเนื้อผ้าหรือรองเท้า มีคำแนะนำหลักแต่งกายไว้ทุกข์ของผู้ชายที่ละเอียดกว่าแค่ชุดสีดำ ให้ลองดู

เตรียมซองช่วยงาน การใส่ซองเป็นธรรมเนียมที่คนเหนือทำกันทั่วไป จำนวนเงินขึ้นอยู่กับความสนิทสนมและกำลังของแต่ละคน ไม่มีใครเปิดดูต่อหน้า เขียนชื่อไว้หน้าซองเพื่อให้เจ้าภาพรู้ว่าใครมาร่วม

ระหว่างอยู่ในงาน

เมื่อไปถึง ให้ไปเคารพศพก่อน จุดธูปตามที่จัดไว้ แล้วหาโอกาสพบเจ้าภาพเพื่อแสดงความเสียใจ ไม่จำเป็นต้องพูดยาว ประโยคสั้นๆ ที่จริงใจก็เพียงพอ

ในงานศพแบบล้านนาจะเห็น ปราสาทศพ ซึ่งเป็นโครงสร้างตกแต่งอย่างประณีต มีรูปทรงคล้ายปราสาทหรือเรือนยอด ใช้ครอบโลงศพไว้ ความงามของปราสาทสะท้อนความเคารพที่ครอบครัวมีต่อผู้ตาย การชื่นชมด้วยสายตาไม่ใช่เรื่องผิด แต่ไม่ควรเข้าไปจับหรือยืนถ่ายรูปใกล้โลงศพเพื่อเก็บเป็นภาพส่วนตัว

  • ช่วยงานได้ถ้าเหมาะสม ในชุมชนเหนือ เพื่อนบ้านจะมาช่วยเตรียมอาหาร ล้างจาน หรือดูแลแขก ถ้าสนิทกับเจ้าภาพ การเสนอตัวช่วยงานเล็กๆ ถือเป็นน้ำใจที่จดจำได้ ถ้าไม่สนิท นั่งร่วมงานอย่างสงบก็ดีแล้ว
  • รับอาหารที่เจ้าภาพจัดให้ หลายงานเลี้ยงอาหารแขกที่มาร่วม การนั่งกินด้วยคือการรับน้ำใจ ไม่ต้องเกรงใจจนปฏิเสธ
  • ถ่ายรูปอย่างระวัง ภาพรวมของงานหรือปราสาทศพบางครั้งญาติก็ถ่ายเก็บไว้เอง แต่คนที่มาร่วมงานควรถามก่อน และไม่ถ่ายภาพญาติที่กำลังร้องไห้
  • พูดเบาและปิดเสียงโทรศัพท์ โดยเฉพาะช่วงที่พระสวด

ถ้างานตั้งอยู่ที่วัด จะเห็นว่าลานหน้าวิหารหรือศาลาถูกใช้เป็นที่รวมตัวของคนทั้งชุมชน พื้นที่ส่วนรวมแบบนี้มีบทบาทกับชีวิตคนเหนือมาตั้งแต่เกิดจนตาย ใครอยากเข้าใจมากขึ้น ลองอ่านเรื่องลานกลางชุมชนที่คนล้านนาเรียกว่าข่วง

วันขบวนแห่และฌาปนกิจ

วันที่ส่งผู้ตายไปยังที่ฌาปนกิจคือวันที่บรรยากาศงานศพแบบล้านนาเด่นชัดที่สุด ปราสาทศพจะถูกเคลื่อนออกจากบ้านหรือวัด มีขบวนญาติและคนในชุมชนเดินตาม บางงานมีวงดนตรีพื้นเมืองนำหน้าขบวน เสียงดนตรีในงานศพทางเหนือไม่ได้หมายถึงความรื่นเริง แต่เป็นส่วนหนึ่งของการส่งดวงวิญญาณ

  • เดินตามขบวนได้ ถ้าเจ้าภาพไม่ได้จำกัดไว้ ให้เดินอยู่ด้านหลังญาติใกล้ชิด ไม่เดินแซงหรือตัดขบวน
  • ไม่ต้องรู้ทุกขั้นตอน พิธีบางอย่างทำโดยญาติหรือผู้ประกอบพิธีโดยเฉพาะ คนที่มาร่วมงานยืนสงบอยู่ห่างๆ ก็เพียงพอ
  • ระวังเรื่องความเชื่อเฉพาะพื้นที่ บางชุมชนมีข้อปฏิบัติเรื่องการเข้าใกล้จุดฌาปนกิจหรือการกลับบ้านหลังเสร็จพิธี ทำตามคนท้องถิ่นที่อยู่รอบตัว

ความเชื่อเฉพาะถิ่นในภาคเหนือมีอยู่หลายเรื่อง และไม่ได้มีแค่ในงานศพ เช่น ข้อห้ามรอบฐานพระธาตุบางแห่ง ใครอยากเข้าใจเบื้องหลังโดยไม่รู้สึกอึดอัด มีเรื่องความเชื่อเรื่องพื้นที่ห้ามสตรีในวัดล้านนา ให้อ่านประกอบ ส่วนคนที่อยากสัมผัสพิธีกรรมของวัดในบรรยากาศที่ไม่ใช่งานโศก การไปร่วมเดินรอบวิหารในคืนวันพระใหญ่ เป็นอีกโอกาสที่เปิดให้คนต่างถิ่นได้ร่วม

ธรรมเนียมงานศพแต่ละบ้านในลำปางไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน เมื่อไม่แน่ใจเรื่องใด ให้ถามเจ้าภาพ หรือญาติที่เป็นคนในพื้นที่ด้วยถ้อยคำสุภาพ เขาจะบอกได้ตรงที่สุดว่างานนี้ควรทำอย่างไร